Azərbaycan Respublikasının hüquqi sistemində ən çox işlədilən anlayışlardan biri fiziki şəxs və hüquqi şəxs anlayışlarıdır. Vergi münasibətlərində, müqavilələrin bağlanmasında, biznes fəaliyyətində və məhkəmə işlərində bu iki anlayış arasında ciddi fərqlər mövcuddur. Bu yazıda Azərbaycan qanunvericiliyinə əsaslanaraq fiziki və hüquqi şəxslərin fərqliliklərini izah edəcəyik.
Fiziki şəxs kimdir?
Azərbaycan qanunvericiliyinə görə fiziki şəxs – insanın özü, yəni fərd deməkdir. Fiziki şəxslər hüquq və vəzifə daşımaq imkanına doğulduğu andan malik olur və bu qabiliyyət ölüm anına qədər davam edir.
Mülki Məcəllənin 24-cü maddəsinə əsasən:
Fiziki şəxslərin hüquq qabiliyyəti doğulduğu andan başlayır və ölümü ilə başa çatır.
Fiziki şəxslər fərdi sahibkar kimi dövlət qeydiyyatından keçərək biznes fəaliyyəti ilə məşğul ola bilərlər. Bunun üçün ayrıca hüquqi şəxs yaratmağa ehtiyac yoxdur.
Fiziki şəxslərin əsas xüsusiyyətləri:
- Şəxsi ad və soyadla fəaliyyət göstərirlər;
- Öz əmlakı ilə məsuliyyət daşıyırlar;
- Vergilər fərdi qaydada hesablanır və bəyannamə təqdim edirlər;
- Fərdi sahibkarlıqla məşğul olduqda dövlət qeydiyyatından keçmələri kifayətdir.
Hüquqi şəxs kimdir?
Hüquqi şəxs – müəyyən məqsədlərlə yaradılmış, dövlət qeydiyyatından keçmiş, müstəqil balansı və əmlakı olan təşkilatdır. Hüquqi şəxslər öz adından əqdlər bağlaya, əmlak əldə edə, öhdəliklər götürə və məhkəmədə iddiaçı və ya cavabdeh kimi çıxış edə bilirlər.
Mülki Məcəllənin 43-cü maddəsinə əsasən:
Hüquqi şəxs – mülkiyyətində, təsərrüfat idarəçiliyində və ya operativ idarəetməsində ayrıca əmlakı olan, öz öhdəlikləri üzrə bu əmlakla cavabdeh olan və öz adından əqdlər bağlaya bilən təşkilatdır.
Hüquqi şəxslərin əsas xüsusiyyətləri:
- Dövlət qeydiyyatından keçməklə yaranırlar;
- Müstəqil hüquqi statusa malikdirlər;
- Öz adına bank hesabı açmaq, vergi ödəmək hüquqları var;
- Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət (MMC), Açıq və Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti (ASC, QSC), Kooperativlər və s. formalarında yaradıla bilirlər;
- Əsasnamə (Nizamnamə) ilə fəaliyyət göstərirlər.
Vergi qanunvericiliyində fərqlər
Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsi fiziki və hüquqi şəxslərin vergi öhdəliklərini dəqiq ayırır.
Vergi Məcəlləsinin 12.0.1-ci maddəsinə görə:
Fiziki şəxs – Azərbaycan Respublikasının vətəndaşları, əcnəbilər və vətəndaşlığı olmayan şəxslərdir.
12.0.2-ci maddəyə görə:
Hüquqi şəxs – Azərbaycan Respublikasının və xarici dövlətlərin qanunvericiliyinə uyğun yaradılmış müəssisələr və təşkilatlardır.
Fiziki şəxslərin vergi öhdəlikləri:
- Sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi ola bilərlər;
- Gəlir vergisi ödəyirlər;
- Əmək müqaviləsi üzrə çalışanlar gəlirlərindən vergi tutulur.
Hüquqi şəxslərin vergi öhdəlikləri:
- Mənfəət vergisi ödəyirlər;
- Əlavə Dəyər Vergisi (ƏDV) ödəyicisi ola bilirlər;
- Ödəniş mənbəyində vergi tutmaları aparırlar.
Nəticə
Azərbaycan qanunvericiliyinə görə fiziki və hüquqi şəxslər arasında mühüm fərqlər mövcuddur. Fiziki şəxs fərd olaraq bütün hüquq və öhdəlikləri daşıyır, hüquqi şəxs isə dövlət qeydiyyatından keçmiş müstəqil təşkilatdır. Xüsusən vergi öhdəlikləri, əmlaka cavabdehlik və fəaliyyət imkanları baxımından bu fərqlər çox önəmlidir.
Əgər biznes qurmaq istəyirsinizsə, seçiminiz fiziki şəxs kimi fərdi sahibkarlıq və ya hüquqi şəxs kimi MMC, ASC və digər təşkilati-hüquqi formalar arasında olmalıdır. Hər iki halda, Azərbaycan qanunvericiliyinə uyğun şəkildə qeydiyyat və vergi öhdəliklərinin düzgün yerinə yetirilməsi vacibdir.
